Inteligencja tkanki łącznej - alternatywne drogi przenoszenia informacji w narządzie ruchu.

lek. med. Piotr Godek

Hipoteza

Celem pracy jest sformułowanie hipotezy o tym że tkanka łączna stanowiąca zrąb i stelaż całego ciała nie jest tylko jednorodną strukturą o wyłącznie mechanicznej funkcji spoiwa -jak zaprawa murarska, gdzie warstwy 1,2,3 nie różnią się od siebie funkcjonalnie, ale jest inteligentnym i samoregulującym się systemem napięciowym zbliżonym bardziej do modelu namiotu cyrkowego lub pajęczyny, gdzie liny 1,2,3 spełniają odmienne zadania.rys1

Pojęcie tkanki łącznej i jej podział

Nazwa obejmuje wiele tkanek pochodzenia mezenchymatycznego różniących się strukturą, ale o wspólnej właściwości wytwarzania włókien w istocie międzykomórkowej (1). Wyróżnia się trzy główne grupy tkanki łącznej:

Tkanka łączna właściwa

Tkanki łączne o charakterze swoistym (barwnikowe, tłuszczowe, siateczkowe)

Tkanka łączna szkieletowa w skład której wchodzi tkanka chrzęstna i kostna - w każdej z nich oprócz elementów komórkowych i mineralnych występuje gęste utkanie włókien kolagenowych, nie tylko w istocie podstawowej, ale również w postaci błony pokrywającej (ochrzęstna i okostna).

Ultrastruktura tkanki łącznej

Za mechaniczne właściwości tkanki łącznej odpowiadają włókna kolagenowe i elastynowe. Dzięki unikalnej budowie potrójnej helisy łańcuchów polipeptydowych skręconych wzajemnie na kształt trójżyłowej liny (2) i silnym wiązaniom aminokwasów włókna kolagenowe zachowują swoją giętkość ,a równocześnie są odporne na rozciąganie. Włókna elastyczne zaś tworzą jednorodną siateczkę z substancji białkowej elastyny ,co daje im bardzo dużą rozciągliwość (do 150 %) i sprężystość czyli możliwość powrotu do pierwotnej długości. Opisano 20 typów kolagenu różniących się budową łańcucha białkowego i miejscem występowania- m. in. typ I przeważa w kościach i więzadłach, typ II w chrząstce szklistej, III w macicy, dużych naczyniach i jelitach. Kolagen ulega ustawicznie biosyntezie i degradacji enzymatycznej ,a równowaga tego procesu jest niezbędna dla zachowania jego aktualnego składu w danej strukturze i właściwości danej tkanki.

Patofizjologia

Jednocześnie stwierdzono, że kolagen zmienia swoją strukturę pod wpływem czynników zewnętrznych takich jak obciążenia mechaniczne, zmiany hormonalne, naczyniowe. I tak u pacjentów z przewlekłą niewydolnością żylną występuje zaburzenie uporządkowanego przebiegu włókien kolagenowych w blaszce powierzchownej powięzi co zmniejsza jej podatność na zmiany objętości mięśnia, który otacza(3). Zmiany kolagenu następują również w cukrzycy, dochodzi do jego nierównomiernego rozkładu w tk. łącznej, staje się on oporny na trawienie, zmieniają się jego właściwości termiczne i mechaniczne, wzrasta usieciowanie i przedłuża się jego okres półtrwania ,co owocuje jego starzeniem i przesztywnieniem(4). Co do procesu starzenia się tkanki łącznej to przypisuje się podstawową rolę powstawaniu tzw. wiązań krzyżowych kolagenu, co zwiększa jego odporność na trawienie enzymatyczne, odwrotny zaś proces dotyczy włókien elastynowych, co doprowadza do zmiany składu aminokwasów i przesztywnienia tkanki(5). Pod wpływem przeciążeń mechanicznych dochodzi w tkance łączne do wzrostu całkowitej ilości kolagenu i zachwiania proporcji między kolagenem typu I, a typu III oraz spadku ilości włókien elastynowych co badano na próbkach bliznowato zmienionych powięzi(6).

Anatomia

Tkanka łączna jest wszechobecna w organizmie. Tworzy powłoki ciała, torebki i zrąb narządów wewnętrznych, przedziały powięziowe mięśni, krezki i więzadła trzewne, stawy, ścięgna i więzadła narządu ruchu. Dzięki podłużnemu układowi blaszek powięzi i niewielkiej ilości płynu między nimi możliwy jest wzajemny ruch płaszczyzn oraz przesuwalność struktur nerwowych i naczyniowych zawartych w lożach tworzonych przez tkankę łączną (rys. 1). Podłużnie układa się cały system oponowy (rys. 2), od czaszkowego przyczepu sierpu mózgu, poprzez sierp móżdżku, rurę opony twardej, aż do przyczepu na poziomie drugiego segmentu kości krzyżowej i przez nić końcową do kości guzicznej. Podłużnie przebiega również okostnowe pokrycie kości długich oraz bardzo silne więzadła pokrywające kręgosłup (więzadła podłużne przednie i tylne oraz żółte) (rys. 3). Proszę zwrócić uwagę, że istnieje grupa mięśni, które z racji lokalizacji utraciły funkcję mechaniczną sprężyny wpływającej na kątowy ruch stawu, na korzyść funkcji stabilizującej, a może transmisyjnej (rys. 4). Do nich zaliczyć można mięsień szeroki szyi, mięśnie mostkowo-gnykowe, mięsień dłoniowy długi (kość górna), mięsień krawiecki, mięsień napinacz powięzi szerokiej, mięsień smukły, mięsień podeszwowy (kość dolna). Są one stosunkowo długie, mają niewielki przekrój i co za tym idzie siłę, ale na swym długim przebiegu łączą ze sobą piętra ciała i mogą służyć przekazywaniu napięć na otaczające ich powięzi, a przez przyczepy na okostną.

Kliknij aby powiększyć.

rys. 1. Powięź piersiowa

Kliknij, aby powiększyć.

rys. 2. Opony

Kliknij, aby powiekszyc.

rys. 3. Kręgosłup

Kliknij, aby powiększyć...

rys. 4. Mięśnie przód

Kliknij, aby powiększyć...

rys. 5. Mięśnie tyl

W pewnych okolicach anatomicznych zauważa się jednakże szczególne nagromadzenie struktur łącznotkankowych w układzie poprzecznym. Dotyczy to tzw. płaszczyzn poprzecznych ciała takich jak:

Kliknij, aby powiększyć.

rys. 6. Potylica

płaszczyzna potylicy wokół otworu wielkiego (błona szczytowo–potyliczn, staw szczytowo-potyliczny i szczytowo-obrotowy) - rys. 6,
Kliknij, aby powiększyć.

rys. 7. Powięź szyjna

płaszczyzna wlotu klatki piersiowej inaczej zwana górnym otworem klatki (więzadła mocujące osklepek opłucnej, stawy obojczykowo-mostkowe i obojczykowo-barkowe) - rys. 7,
Kliknij, aby powiększyć.

rys. 8. Przepona

przepona oddechowa (szczególnie odnogi przepony, część centralna i więzadła ograniczające naturalne otwory przepony) - rys. 8,
Kliknij, aby powiększyć.

rys. 9. Miednica

płaszczyzna dna miednicy (m. dźwigacz odbytu, m. krzyżowo-guziczny, powięzi przepony miednicznej) - rys. 9.

Wymienione struktury tworzą poprzeczne piętra oddzielające ośrodki ciała o odmiennej funkcji, są jednocześnie najważniejszymi miejscami powstawania restrykcji w swobodnym przekazywaniu napięć i występowaniu naturalnego ruchu ciała np. w ujęciu czaszkowo-krzyżowym, czy przepływu energii w ujęciu polariti. Rozmieszczenie i wzajemne napiecia szlaków powięziowo-mięśniowych zachowuje doskonałe proporcje, zapewniajac mechaniczną równowagę ustroju (rys. 10).

Kliknij, aby powiększyć.
rys. 10

Dyskusja

Jeżeli więc tkanka łączna ”żyje”, przebudowuje się, odnawia, reaguje na zwiększone zadania i negatywne czynniki metaboliczne, a jej rozkład w ciele nie jest przypadkowy to można postawić hipotezę, że jej rola nie ogranicza się tylko do wypełniania luk między ważnymi życiowo narządami, ale że tkanka łączna może mieć znaczenie jako dodatkowa, alternatywna dla układu nerwowego i hormonalnego droga przekazu informacji.

Całość opisanego powyżej układu można porównać do siatki z pionowym i poprzecznym przebiegiem linii (południków i równoleżników) będącym w dynamicznej równowadze i nieustannie aktualizującym dane napływające z racji zmieniających się warunków. A może do pajęczej sieci, gdzie napięcie w centrum sygnalizowane jest z każdego miejsca na obwodzie (rys. 10).

Kliknij, aby powiększyć.
rys. 11

Przyglądając się temu modelowi trudno nie oprzeć się wrażeniu, że poszczególne szlaki przekazu informacji mają zróżnicowane znaczenie, tak jak dzieje się to w organizmie człowieka. Idąc dalej tym rozumowaniem można wyróżnić szlaki pierwszego, drugiego i trzeciego rzędu jak w poniższej tabeli.

Układ podłużny Układ poprzeczny Rząd
Główne powięzi ciała Płaszczyzny poprzeczne ciała pierwszy
Mięśnie „informacyjne”, błony międzykostne, więzadła podłużne, system opony twardej Stawy i elementy śródstawowe drugi
Otoczki łącznotkankowe naczyń i nerwów Troczki na przebiegu ścięgien trzeci

O tym że ludzkie ciało stanowi kontinuum przekonują doświadczenia kliniczne ,a wnikliwego diagnostę nie dziwi przecież współistnienie takich symptomów jak bóle głowy z zaburzeniami miesiączkowania, bóle dolnego segmentu szyi związane z restrykcjami więzadła okrężniczo-przeponowego, czy współzależność dysfunkcji więzadła krzyżowo-guzowego z bólami pięty(11). Te i wiele innych trudnych do wytłumaczenia na drodze neurologicznej zależności znajduje swoje uzasadnienie przez analizę połączeń łącznotkankowych.

W powyższym modelu można wyobrazić sobie następujące zjawiska, znajdujące odbicie w sferze klinicznej:

Szybki przekaz – informacja podąża przez główne szlaki napięciowe, na długich odległościach –dowodem może być obecność punktów spustowych mięśni i powięzi z odległym promieniowaniem pod wpływem ucisku ,albo pól punktów spustowych więzadeł z promieniowaniem bólu pod wpływem igłoterapii po szlaku odbiegającym od topografii nerwów (szybki przekaz poprzez struktury II rzędu)

Wolny przekaz – informacja podąża poprzez oboczne szlaki napięciowe, wywołując trudne do sprecyzowania dolegliwości ,czasem błądzące bóle będące zmorą każdego ortopedy w poradni. Możliwe jest również występowanie zespołów ciasnoty narządowej - albo poprzez powolne przesztywnienie łącznotkankowej torebki (marskość),bądź poprzez restrykcje szlaku odżywczego (przesztywnienie loży dla naczyń i nerwów, dając w konsekwencji zaburzenia ukrwienia ,drenażu i neurohormonalnej kontroli).

Restrykcja lokalna – usztywnienie danego fragmentu szlaku napięciowego powoduje nie tylko konieczność przechodzenia bodźca poprzez szlaki zastępcze ,ale zaburza równowagę sieci z odległymi konsekwencjami .Przykładem może być częste współwystępowanie dolegliwości na poziomie cieśni nadgarstka z restrykcjami górnego otworu klatki piersiowej, bez jakichkolwiek oznak dysfunkcji kręgosłupa szyjnego. Całkowite usztywnienie stawu ,segmentu kręgosłupa ,rozległe blizny i zrosty mogą powodować kompensacyjne zmiany w dowolnych strefach ,dając szeroką gamę subiektywnych odczuć opisywanych przez pacjentów takich jak:

Restrykcja uogólniona – usztywnienie całości sieci pozbawiające jej adekwatnej do siły bodźca reakcji napięciowej. Zespoły ciasnoty przedziałów powięziowych, algodystrofii i tzw. zamrożonego stawu częstsze u ludzi z chronicznym napięciem emocjonalnym ,co być może wiąże się z wyczerpaną rezerwą elastyczności całego systemu łącznotkankowego (gotowość restrykcyjna) i pojawieniu się objawów sztywności w rejonie dotkniętym nawet błahym bodźcem (niewielki uraz, oziębienie, iniekcja, ukąszenie itp.).

Brak ciągłości sieci – brak medium do przesyłu informacji takie jak ubytek kończyny ,dawać musi nagromadzenie napięć na przeciwnym biegunie układu .Czyżby nieuzasadniona wrażliwość i przeczulica były nie tylko pochodzenia neurogennego.

Wnioski

  1. Tkanka łączna jest wszechobecna
  2. Zachodzi łączność anatomiczna i funkcjonalna między nawet odległymi narządami
  3. Istnieje hipotetyczna możliwość przenoszenia napięć w sieci struktur łącznotkankowych dzięki właściwościom kolagenu i elastyny
  4. Śledzenie napięć umożliwia ustalenie chronologii zdarzeń chorobowych i priorytetów terapeutycznych
  5. Model umożliwia pracę nad chorym z dowolnie wybranego miejsca

Piśmiennictwo:

Powrót